०८३ असोज ८ गते रसुवा । नेपाल चीन सिमानाको लेन्दे खोला हुँदै भोटकासीमा आएको बाढीका कारण ५ गाउँपालिका रहेको रसुवामा दलित समुदायका ६२ जना बढि बेपत्ता भएका छन् ।
स्थानीय तहले संकलन गरेको प्ररम्भीक तथ्यांकका आधारमा नौकुण्डमा ३, कालिका १०, आमाछोदिङमो ९, गोसाइँकुण्ड २२ र उत्तरगया गाउँपालिका क्षेत्रका १६ जना गरी ६२ जना बेपत्ता रहेका छन् ।
बेपत्ता भएका युवाहरु धेरै रहेका छन् । तगत संकलन भइरहेको हुनाले अझै संख्या थपिन सक्ने गोसाइँकुण्ड गाउँपालिका स्वास्थ्य शाखा प्रमुख बिमल घिमिरेले बताए ।
रसुवा , उत्तरगया गाउँपािलका -५ का हरि प्याकुरेल भन्छन् बाढीले जिराे नै बनायाे । हुन पनि धेरैलाइ भदाै १० गते नदिकाे बाढीले सून्यमा नै झारेकाे छ ।
प्याकुरेल ९ गतेसम्म गाउँपालिकालाइ घर भाडामा दिने घरबेटी बा थिए । अहिले अरूकाे घरमा काेठा खाेजेर बस्नु पर्ने बनायाे । दु:ख गरेर सबै व्यवस्थापन गरेका उनकाे १० आना क्षेत्रफलमा बनेको ३० कोठाको घर थियो, २५ कोठा गाउँपालिकालाइ भाडामा लगाएका थियौँ । घरसँगै ५ रोपनी जमिन पनि थियो। बाढीले जिरो नै बनाएर लिएर गयो। अब हामी त सुकुमवासी नै भयौँ । उनी जस्तै धेरैले यस्ताे अवस्था भाेग्नु परेकाे छ ।
रसुवा, भोटेकोशी बाढीबाट प्रभावित परिवारहरूको दैनिकी सहज बनाउन एसोसिएसन फर इन्टरनेशनल सोलिडारिटी इन एशिया (ASIA) ले उत्तरगया गाउँपालिकासँगको समन्वयमा १५० सेट एलपी ग्यास सिलिन्डर, ग्यास चुलो तथा आवश्यक सामग्री वितरण गरेको छ।
विपद्पछिको कठिन परिस्थितिमा रहेका प्रभावित परिवारहरूलाई सुरक्षित रूपमा खाना पकाउने सुविधा उपलब्ध गराउने उद्देश्यले उक्त सहयोग प्रदान गरिएको हो। लाभग्राहीहरूको छनोट तथा वितरण कार्य उत्तरगया गाउँपालिकासँगको समन्वयमा सम्पन्न गरिएको थियो । जसले वास्तविक प्रभावित परिवारसम्म सहयोग पुर्याउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।
भोटेकोशी बाढीको प्रारम्भिक चरणदेखि एसिया अनलुसले राहत तथा पुनःस्थापनाका विभिन्न गतिविधिहरूमार्फत प्रभावित समुदायलाई निरन्तर सहयोग गर्दै आएको छ। राहत वितरणसँगै संस्थाले शिक्षा क्षेत्रको पुनःस्थापनाका लागि पनि पहल गरिरहेको छ । उत्तरगया–५ स्थित शिवालय आधारभूत विद्यालयमा ४ वटा कक्षाकोठा तथा डाडाँगाउँ माध्यमिक विद्यालयमा करिब ५० विद्यार्थी अट्ने छात्रावास भवन निर्माणको तयारी भइरहेको छ।
विपद्बाट प्रभावित समुदायको शीघ्र पुनःस्थापना तथा जीवनयापनलाई सहज बनाउन स्थानीय सरकार, सरोकारवाला निकाय तथा समुदायसँग सहकार्य गर्दै आगामी दिनहरूमा पनि आवश्यक सहयोगलाई निरन्तरता दिने प्रतिवद्धता व्यक्त गरेकाे एसिया अनलुसका युवराज न्याैपानेले बताए ।
विपत पछिकाेअभावमा ग्यास र चुलाे राहत प्रदान गरेकाेमा गाउँपालिका उपाध्यक्ष चमेली गुरूङले धन्यवाद दिइन् ।
रसुवा, लेन्दे खोलाहुँदै भोटेकोशी नदीमा आएको बिनाशकारी बाढीले क्षति पुर्याएको फलाखु खोलामा अस्थायी फट्के (काठको पुल) पुन निर्माण गरिएको छ । यसअघिको काठको पुल बगाएपछि स्थानीयले पुनः काठको पुल बनाएका हुन् ।
रसुवा र नुवाकोटको सिमाना भएर बग्ने उक्त खोलामा काठको पुल निर्माण भएसँगै पैदल यात्रुहरूका लागि आवतजावत सहज भएको छ । धेरै यात्री एकै पटक हिड्न जाेखिम हुन सक्ने भएकाेले पालाे गरेर वारपार गरिरहेका छन् ।
बाढीले पक्की पुल र सडक खण्डमा गम्भीर क्षति पुर्याएपछि रसुवाको उत्तरगया गाउँपालिका र नुवाकोटको विदुर नगरपालिका जोड्ने मुख्य पासाङल्हामु राजमार्ग पूर्ण रूपमा अवरुद्ध बनेको थियो। सडक सञ्जाल विच्छेद हुँदा स्थानीयवासीले ठूलो सास्ती व्यहोर्दै आएका थिए।
सर्वसाधारणको दैनिकी र आउजाउलाई सहज बनाउन सुरक्षा निकाय र स्थानीयवासीको संयुक्त श्रमदानमार्फत उक्त अस्थायी काठे पुल तयार पारिएको हो।
बेत्रावतीमा फट्के बनेसँगै दुई जिल्ला जोड्ने पैदल मार्ग पुनः सञ्चालनमा आएको छ, जसले स्थानीयवासीलाई ठूलो राहत मिलेको स्थानीय दिलकृष्ण श्रेष्ठले बताए ।
रसुवा, लेन्देखोला हुँदै भोटेकोसी नदीमा आएको विनाशकारी बाढीले गोसाइँकुण्ड गाउँपालिका–२ टिमुरेस्थित नेपाल राष्ट्रिय आधारभूत विद्यालय पूर्णरूपमा ध्वस्त भएको छ। बाढीमा परी उक्त विद्यालयका २५ विद्यार्थी र ६ जना शिक्षक तथा शिक्षिका बेपत्ता भएका छन्।
विद्यालयमा ३५ विद्यार्थी अध्ययनरत थिए। बाढीपछि १० विद्यार्थी मात्र सम्पर्कमा आएका छन्। बेपत्ता विद्यार्थीमध्ये सबैभन्दा धेरै शिशु कक्षाका १० जना रहेका छन्। ज्यान जोगाएका विद्यार्थीहरू आफ्ना अभिभावकसँगै काठमाडौंस्थित होल्डिङ सेन्टरमा बस्दै आएका छन्।
विद्यालयका प्रधानाध्यापक फुर्पु दोर्जे घलेका अनुसार बाढीले विद्यालयको भवनसहित टिमुरे गाउँ र बजार क्षेत्र नै तहसनहस बनाएको छ। चीन सरकारको सहयोगमा निर्माण गरिएको २८ कोठे सुविधासम्पन्न नयाँ विद्यालय भवनसमेत बाढीले पूर्णरूपमा क्षतिग्रस्त भएपछि विद्यालय सञ्चालन गर्न कठिन भएको छ।
बाढीमा विद्यालयका शिक्षक रामचन्द्र बिक, सन्तोष श्रेष्ठ र हिमानसिं तामाङ तथा शिक्षिका कविता न्यौपाने, कान्छी घले र सोनाम बुरी तामाङ बेपत्ता भएका छन्। “धेरै आफन्त गुमेका छन्। बाँचेकाहरू एक–दुई सेकेन्डले जोगिएका छन्,” प्रधानाध्यापक घलेले भन्नुहुन्छ, “मानिसहरू आफ्नो ठाउँमा फर्कन चाहन्छन्, तर त्यसका लागि सरकारले सुरक्षित वातावरण बनाउनुपर्छ।”
टिमुरेमा विद्यालय मात्र होइन, वडा कार्यालयलगायतका सार्वजनिक तथा निजी संरचनासमेत बाढीले बगाएको छ। सडक र पुलमा क्षति पुगेपछि आवतजावतसमेत प्रभावित भएको छ। २०७८ सालको जनगणनाअनुसार टिमुरेमा १ सय ६३ घरधुरीमा ५ सय ५० जनसंख्या थियो।
प्रधानाध्यापक घलेका अनुसार टिमुरे गाउँका ७७ महिला र ६८ पुरुष गरी १ सय ४५ जना तथा विभिन्न समयमा बसाइँसराइ गरी आएका थप ५८ जनासहित २ सय ३ जना बेपत्ता छन्। यसमा अन्य कामदार तथा बाहिरबाट आएका यात्रुहरूको विवरण समावेश छैन।
जिल्ला शिक्षा समन्वय इकाइका प्रमुख दुर्गा सिलवालका अनुसार बाढीबाट प्रभावित जिल्लाका अन्य विद्यालयमा पठनपाठन सुरु भए पनि नेपाल राष्ट्रिय आधारभूत विद्यालय टिमुरेमा तत्काल पठनपाठन सञ्चालन गर्न सकिने अवस्था छैन। विद्यालयको भवन, कक्षाकोठा र अन्य संरचना पूर्णरूपमा क्षतिग्रस्त भएकाले विद्यार्थीलाई सुरक्षित वातावरणमा पठनपाठन गराउन चुनौती भएको छ।
प्रारम्भिक तथ्यांकअनुसार जिल्लाभर २ सय ८५ विद्यार्थी बेपत्ता भएका छन्। तीमध्ये सबैभन्दा धेरै उत्तरगया गाउँपालिका–५ स्थित नीलकण्ठ माध्यमिक विद्यालयका १ सय ५० विद्यार्थी रहेको बताइएको छ। बाढीका कारण जिल्लाका विभिन्न स्थानमा शिक्षक, सरकारी कर्मचारी, जनप्रतिनिधि, सुरक्षाकर्मी तथा स्थानीयसमेत बेपत्ता भएका छन्।
भोटेकोशी तथा त्रिशूली नदीमा आएको बाढी र त्यसपछिको पहिरोबाट नेपालको पर्यटन क्षेत्रमा रु ५२ अर्ब ६७ करोड ४५ लाख ७६ हजार ५०० बराबरको प्रारम्भिक आर्थिक क्षति भएको प्रतिवेदन पेश गरिएको छ ।
क्षतिग्रस्त पर्यटन क्षेत्रको पुनरुत्थान तथा भविष्यमा हुने विपद्का लागि पूर्वतयारीलाई व्यवस्थित बनाउन पुनर्रुत्थानको मस्यौदा तयार गर्ने जिम्मेवारीसमेत सम्बन्धित समितिलाई दिइएको छ ।
संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालयमा सोमबार आयोजित पर्यटन क्षेत्रमा परेको प्रभाव तथा पुनरुत्थानसम्बन्धी प्रतिवेदन प्रस्तुति तथा छलफल कार्यक्रममा नेपाल पर्यटन बोर्डको द्रूत प्रतिक्रिया टोली ९क्यूआरटी० का संयोजक तथा बोर्डका कार्यकारी सदस्य सहदेव धमलाले प्रारम्भिक प्रतिवेदन प्रस्तुत गरेका हुन् ।
कार्यक्रम संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्री खड्गराज पौडेल ‘गनेस’को उपस्थितिमा सम्पन्न भएको थियो । कार्यक्रममा मन्त्रालयका सचिव मुकुन्द निरौला, सहसचिव तथा शाखा प्रमुखहरू, नेपाल पर्यटन बोर्डका प्रतिनिधि तथा निजी क्षेत्रका प्रतिनिधिहरूको सहभागिता थियो ।
प्रतिवेदनअनुसार बाढी तथा पहिरोबाट विशेषगरी रसुवा, नुवाकोट, धादिङ र गोरखा लगायतका क्षेत्रमा पर्यटन पूर्वाधार, होटल तथा पर्यटन व्यवसाय, यातायात पहुँच, पदमार्ग र पर्यटक व्यवस्थापनमा ठूलो क्षति पुगेको छ ।
क्षेत्रगत रूपमा सबैभन्दा बढी क्षति होटल व्यवसायमा भएको प्रारम्भिक आकलन गरिएको छ । होटल क्षेत्रमा रु १९ अर्ब ५६ करोड ४ लाख ४८ हजार, वैदेशिक पर्यटन आम्दानीमा रु १४ अर्ब ६० करोड २४ लाख ६४ हजार तथा मानवबल एवं पर्यटक व्यवस्थापनमा रु १२ अर्ब २६ करोड ८४ लाख २४ हजार ५०० बराबरको क्षति भएको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ ।
त्यस्तै, सम्पदा तथा पर्यटन पूर्वाधारतर्फ रु १ अर्ब ६६ करोड ४० लाख, सवारीसाधनतर्फ रु १ अर्ब ५१ करोड ४० लाख ८० हजार, रेस्टुरेन्टतर्फ रु १ अर्ब ३८ करोड ५० लाख २० हजार र लाङटाङ क्षेत्रमा व्यावसायिक कारोबारतर्फ रु १ अर्ब २७ करोड ६४ लाख ४० हजार बराबरको क्षति भएको आकलन गरिएको छ ।
आन्तरिक पर्यटन राजस्वमा रु १९ करोड ८७ लाख, राफ्टिङ तथा क्याम्पिङ साइटमा रु १५ करोड ५० लाख र ट्रेकिङ ट्रेलमा रु ५ करोड बराबरको प्रारम्भिक क्षति भएको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ ।
बाढी तथा पहिरोमा १ हजार ११७ जना नेपाली तथा विदेशी नागरिक प्रभावित तथा सम्पर्कविहीन भएको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ । तीमध्ये ३१० जनाको सकुशल उद्धार गरिएको छ भने १३ जना सम्पर्कमा आएका छन् । हालसम्म ७९४ जना सम्पर्कविहीन रहेकोमा ६०६ जना विदेशी र १८८ जना नेपाली रहेको जनाइएको छ । उद्धार गरिएकामध्ये २५८ पुरुष र ५२ महिला छन् ।
घटना भएको करिब एक घण्टाभित्रै पर्यटक प्रहरी, ट्राभल तथा ट्रेकिङ कम्पनी र कैलाश–मानसरोवर टुर अपरेटरहरूसँग समन्वय गरी खोज तथा उद्धार कार्य सुरु गरिएको नेपाल पर्यटन बोर्डका वरिष्ठ निर्देशक हिक्मत सिंह ऐरले जानकारी गराएका हुन् ।
प्रतिवेदनमा विपद्पछिको पर्यटन पुनरुत्थानलाई क्षतिग्रस्त संरचनाको पुनर्निर्माणमा मात्र सीमित नगरी भविष्यमा देखिन सक्ने जलवायुजन्य जोखिमलाई समेत ध्यानमा राखेर सुरक्षित तथा दिगो पर्यटन प्रणाली विकास गर्नुपर्नेमा जोड दिइएको छ ।
बोर्डका वरिष्ठ निर्देशक ऐरले रसुवा क्षेत्रलाई दीर्घकालीन रूपमा ‘क्लाइमेट हेरिटेज’ का रूपमा विकास गर्ने अवधारणा अघि सारिएको जानकारी दिए । उनले संकटका समयमा प्रभावकारी समन्वय र शीघ्र प्रतिकार्यका लागि बोर्डमा २४ सै घण्टा सञ्चालन हुने क्राइसिस सेल तथा क्यूआरटीलाई निरन्तरता दिनुपर्ने र त्यसका लागि वार्षिक रु १ देखि ५ करोडसम्म बजेट व्यवस्था गर्नुपर्ने सुझाव दिए ।
कार्यक्रममा नेपाल पर्यटन बोर्डका कार्यकारी सदस्य तथा निजी क्षेत्रका प्रतिनिधि सहदेव धमलाले बाढी(पहिरोबाट पर्यटन व्यवसाय, होटल तथा पदमार्गमा ठूलो क्षति पुगेको उल्लेख गर्दै प्रभावित व्यवसायीका लागि तत्काल राहत, कर छुट तथा सहुलियतपूर्ण पुनरुत्थान प्याकेज आवश्यक रहेको बताए ।
उनले वैकल्पिक पदमार्ग तथा यातायात पहुँच शीघ्र सञ्चालनमा ल्याउनुका साथै अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटन बजारमा नेपाल सुरक्षित र पर्यटकका लागि खुला रहेको सन्देश प्रभावकारी रूपमा प्रवाह गर्नुपर्नेमा जोड दिए । छलफलका क्रममा भोटेकोशी बाढीबाट प्रभावित पर्यटन क्षेत्रको पुनरुत्थान तथा पुनर्स्थापनाका लागि आवश्यक कार्ययोजना अघि बढाउने विषयमा छलफल भएको थियो ।
साथै, आगामी विपद्का समयमा प्रभावकारी समन्वय, शीघ्र प्रतिकार्य तथा पर्यटन क्षेत्रको पुनरुत्थान प्रक्रियालाई थप व्यवस्थित र प्रभावकारी बनाउन पुनर्रुत्थानको योजना मस्यौदा तयार गर्ने थप जिम्मेवारी सम्बन्धित समितिलाई मन्त्री पौडेलले दिएका छन् । मन्त्री पौडेलले बाढी प्रभावित क्षेत्रमा अलपत्र परेका पर्यटकको शीघ्र उद्धार तथा क्षतिग्रस्त पर्यटन पूर्वाधारको पुनर्निर्माणलाई सरकारको प्राथमिकतामा राखिएको बताए ।
उनले नेपाल पर्यटन बोर्ड तथा निजी क्षेत्रसँगको सहकार्यमा तयार हुने संयुक्त कार्ययोजनालाई प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्दै आगामी पर्यटकीय सिजनअघि प्रमुख गन्तव्यमा सुरक्षा, सञ्चार तथा यातायात पहुँच पुनःस्थापित गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरे ।
प्रारम्भिक प्रतिवेदनले पर्यटन क्षेत्रमा प्रमाणमा आधारित तथा एकीकृत सूचना प्रवाह, जलवायु–अनुकूल पर्यटन पूर्वाधार, पूर्वसूचना प्रणाली, पर्यटक प्रहरीको विस्तार तथा पर्यटन बीमा प्रणालीको संस्थागत विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याएको छ ।
त्यसैगरी, प्रभावित क्षेत्रको पर्यटन पुनरुत्थानसँगै अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा नेपालको पर्यटन प्रवर्द्धनलाई निरन्तरता दिन भारतका दुई शहरमा प्रेस ब्रिफिङ तथा ‘नेपाल नाइट’ कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने प्रस्तावसमेत अघि सारिएको छ ।
नेपाल पर्यटन बोर्डले सम्बन्धित सरकारी निकाय, स्थानीय तह, सुरक्षा निकाय, पर्यटन व्यवसायी तथा निजी क्षेत्रसँगको समन्वयलाई थप प्रभावकारी बनाउँदै पर्यटक सुरक्षा, विश्वसनीय सूचना प्रवाह र पर्यटन क्षेत्रको दिगो पुनरुत्थानलाई प्राथमिकतामा राख्ने जनाएको छ ।
रसुवा, लेन्देखाेलाहुँदै भाेटेकाेसी नदिमा भादाै १० गते चीनतर्फबाट आएको विनाशकारी बाढीले जिल्लाका धेरै जना बेपत्ता छन् । गोसाईकुण्ड गाउँपालिका-५ विकासप्रेमी ९१ वर्षिय दावा फिन्जाे तामाङकाे परिवारमा पनि ठूलाे बज्रपात भयाे ।
१९९४ साल असार १५ गते गोसाईकुण्ड गाउँपालिका-५ सानाे भार्खुमा बाबु डिनडुव वाङदी तामाङ (ब्लोन) तथा आमा निम ल्हेनजेन थोकरकाे काखबाट जन्मिनु भएका उनी पेशाले कृषि, सामाजिक सेवामा छन् । सानो भार्खु गाउँमा बस्ने तामाङका छोरा फुर्पासाङको होटल थियो ।
स्याफ्रुवेसी बजारमा रहेकाे राम्राे हाेटल थियाे बुद्ध गेष्ट होटल । पुर्खौली सम्पत्ति र चार पुस्ताको मेहनतबाट समृद्ध हुँदै गएको होटल व्यवसाय नाती टिन्डु छिरिङले सम्हालेका थिए ।
स्याफ्रुवेसी बजारदेखि माथि (उत्तर तर्फ) भिरालो भार्खु गाउँस्थित पुर्खौली घरबाट करोडौं मूल्यको होटल व्यवसायसम्मको प्रगतिबाट खुशी हुनु भएका दावाफिन्जो परिवारको खुशी भदौ १० गतेबाट सकियाे ।
होटल मात्र होइन, छोरा फुर्पासाङ, बुहारी छेटिन, नाति टिन्टु छिरिङ, नातिनी बुहारी याङ्जी, पनाति कल्साङ र एक जना काम गर्ने मान्छे समेत बाढीले बेपत्ता भए ।
सरकारी अभिलेख अनुसार बाढीबाट हालसम्म १२५९ जनाको मृत्यु भएको तथ्याँक छ । अझै ५०५३ जना सम्पर्कविहिन छन् ।
उनीहरु एक हप्ता भार्खु बस्ने गरी त्यहाँ पुगेका थिए । त्यही कारण दावा दम्पत्ति बच्न सफल भए । तर सय वर्ष नजिकको उमेरमा आफूहरू बाँचेर आफ्नै तीन पुस्ता गुमाउनुको पीडा उहाँ व्यक्त नै गर्न सक्नु हुन्न ।
समाजसेवी दावाफिन्जो तामाङको ‘भेडिगोठ देखि राष्टिय पञ्चायतसम्म’ नामको जीवनीमूलक पुस्तक प्रकासित छ । पुस्तकमा उहाँले जीवनमा गरेका परम्परागत संघर्षदेखि समस्याहरूको फिहरिस्त प्रस्तुत गरेका छन् । तर पुस्तकमा यस्तो संकटको कतै बर्णन छैन ।
बुढेसकालमा पाँच जनाकाे साेकमा परेका तामाङप्रति समवेदना मृतक प्रति हार्दिक भावपूर्ण श्रदाञ्जली ।
