कृषि उपज खाद्य शुरक्षा र जन स्वास्थ्य

 

निमा तामाङ 

रसुवा जिल्लाको उत्तरी भेगमा अवस्थित आमाछोदिङमो गाउँपालिका जैविक र भौगोलिक रूपमा कृषि तथा पशुपालनका लागि निकै सम्भावना बोकेको क्षेत्र हो । स्वच्छ हावा, चिसो वातावरण र प्राङ्गारिक माटोको अनुकूलताका कारण यहाँ मुख्य गरी बन्दागोभी, काउली, आलु, सिमी, रायोको साग जस्ता मौसमी र बेमौसमी तरकारीहरू प्रचुर मात्रामो उत्पादन हुने गर्द । आमाछोदिङमोका किसानहरूले कडा परिश्रम र पसिना बगाएर गुणस्तरीय बन्दा उत्पादन गर्दै आएका छन् । तर, उपयुक्त बजार, न्यूनतम समर्थन मूल्य र व्यवस्थित बजारीकरणको अभावका कारण किसानहरूले आफ्नो उत्पादन खेतमै कुहाउनुपर्ने वा कौडीको भावमा बेच्नुपर्ने बाध्यता छ ।

किसानको उत्पादनले बजार नपाउनु केवल एउटा आर्थिक घाटाको विषय मात्र होइन । यसको सीधा सम्बन्ध स्थानीय अर्थतन्त्र, खाद्य सुरक्षा तथा पोषण सुरक्षा र अन्ततः आम नागरिकको जनस्वास्थ्यसँग गहिरो सम्बन्ध राख्दछ । मैले प्रस्तुत लेखमा आमाछोदिङमो गाउँपालकिा भित्रा किसानको बन्दा लगायत तरकारी उत्पादनपछि बजार समस्याले जनस्वास्थ्य तथा सामाजिक जीवनमा पार्ने बहुआयामिक असर र समाधानका व्यावहारिक उपायहरूबारे विश्लेषण गर्ने प्रयास गरेो छु । 

१. आमाछोदिङ्मो गाउँपालिकामा कृषि तथा तरकारी उत्पादनको सम्भावना

आमाछोदिङ्मो गाउँपालिकाको हावापानी बेमौसमी तरकारी खेतीका लागि प्राकृतिक वरदान मानिन्छ। तराई र मध्यपहाडमा गर्मी मौसममा तरकारीको अभाव हुने समयमा यहाँ उच्च गुणस्तरको बन्दा उत्पादन गर्न सकिने भौगोलिक अनुकूलता छ। प्राङ्गारिक प्रविधिलाई प्रवद्र्धन गर्दै रासायनिक मल र विषादीको न्यूनतम प्रयोग गरी स्वास्थ्यकर तरकारी उत्पादन गर्न सक्ने क्षमता यस क्षेत्रमा छ ।

पर्यटकीय दृष्टिकोणले महत्वपूर्ण लाङटाङ क्षेत्र नजिकै हुनुका साथै त्रिशूली कोरिडोर र पासाङल्हामु राजमार्गसँगको पहुँचका कारण यहाँको उत्पादनलाई नुवाकोट, काठमाडौँ लगायतका सहरी क्षेत्रमा पु¥याउन सक्ने राम्रो सम्भावना छ। यद्यपि, यी सम्भावनाहरू हुँदाहुँदै पनि उचित पूर्वधार र बजारीकरण नीतिको अभावमा किसानको मेहनत खेर गइरहेको छ।

२. बन्दाले बजार नपाउँदा किसान र परिवारमा पर्न सक्ने आर्थिक तथा सामाजिक असर

किसानले महिनौँ लगाएर, ऋणधन गरी, मल र बीउमा लगानी गरेर फलाएको बन्दा बिक्री नहुँदा उनीहरूमा गम्भीर आर्थिक सङ्कट सिर्जना हुन्छ। लागत मूल्य समेत नउठ्दा किसानहरू ऋणको दलदलमा फस्छन्। यसले उनीहरूमा कृषि पेसाप्रतिको विश्वास घटाउँछ र चरम निराशा पैदा गर्दछ।

आर्थिक समस्याको सीधा असर सामाजिक जीवनमा देखिन थाल्छ। आम्दानीको स्रोत ठप्प भएपछि ग्रामीण क्षेत्रका युवाहरू कृषि पेसा छाडेर वैदेशिक रोजगारी वा सहरी क्षेत्रतर्फ पलायन हुन बाध्य हुन्छन्। यसले गाउँमा खेतीयोग्य जमिन बाँझो रहने, वृद्धवृद्धा र बालबालिका मात्र गाउँमा बाँकी रहने र परम्परागत ग्रामीण सामाजिक संरचना थप कमजोर बन्ने खतरा उत्पन्न हुन्छ।

३. तरकारी उत्पादन र बिक्रीको समस्या र खाद्य तथा पोषण सुरक्षा

खाद्य सुरक्षा भन्नाले केवल पेट भर्न अन्न पाउनु मात्र होइन, बरु शरीरलाई आवश्यक पर्ने पोषणयुक्त खाद्यवस्तु पर्याप्त र निरन्तर पाउनु पनि हो। जब स्थानीय स्तरमा उत्पादन भएको बन्दा तथा अन्य तरकारीले बजार पाउँदैनन्, तब किसानहरूले आगामी दिनमा खेतीको क्षेत्रफल घटाउन थाल्छन् वा उत्पादन नै बन्द गर्छन् ।

यसरी उत्पादन घट्दै जाँदा स्थानीय स्तरमा ताजा र पौष्टिक तरकारीको निरन्तर उपलब्धतामा कमी आउँछ । स्थानीय उत्पादन नष्ट हुनु र किसान निरुत्साहित हुनुले दीर्घकालीन रूपमा सिङ्गो गाउँपालिकालाई नै खाद्य तथा पोषण असुरक्षाको जोखिममा धकेल्छ ।

४. ताजा तरकारीको उपभोग घट्दा जनस्वास्थ्यमा पर्न सक्ने सम्भावित असर

बन्दालगायतका हरिया तरकारीहरू भिटामिन ’सी’, भिटामिन ’के’, फोलिक एसिड, क्याल्सियम, पोटासियम र फाइबर (फोकस) का उत्कृष्ट प्राकृतिक स्रोत हुन्। स्थानीय रूपमा उत्पादन भएको ताजा बन्दा उपभोग गर्दा शरीरको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता वृद्धि हुनुका साथै पाचन प्रणाली स्वस्थ रहन्छ ।

तर, बजारीकरणको समस्याले गर्दा स्थानीय बजारमा ताजा तरकारीको सहज आपूर्ति नहुनु वा किसानले उत्पादन छाड्दै जाँदा नागरिकले उपभोग गर्ने तरकारीको मात्रामा कमी आउँछ। ताजा र जैविक तरकारीको सट्टा संकलित, धेरै दिन पुराना वा रासायनिक विषादी प्रयोग गरिएका बाहिरबाट ल्याइएका तरकारी उपभोग गर्नुपर्ने बाध्यता हुन्छ। यसले गर्दा मानिसहरूमा कब्जियत, अपच, मोटोपन, मुटुरोग, उच्च रक्तचाप र मधुमेह जस्ता नसर्ने रोगहरूको जोखिम बढाउँछ।

५. जोखिम समूहमा पर्न सक्ने गम्भीर असर (बालबालिका, गर्भवती, वृद्धवृद्धा)

ताजा र पोषणयुक्त तरकारीको अभावको पहिलो र सबैभन्दा ठूलो मार समाजका जोखिममा रहेका समूहहरूमा पर्दछः

बालबालिकाः बालबालिकालाई शारीरिक र मानसिक विकासका लागि भिटामिन र खनिज पदार्थको अत्याधिक आवश्यकता पर्छ। तरकारीको उपभोग घट्दा बालबालिकामा कुपोषण, रक्तअल्पता (एनिमिया), उचाइ अनुसार तौल नपुग्नु (सुकेनास) र सरुवा रोगहरूसँग लड्ने क्षमतामा कमी आउँछ।

गर्भवती तथा स्तनपान गराउने महिलाः यो अवस्थामा महिलालाई फोलिक एसिड र आइरन जस्ता पोषक तत्वहरू प्रचुर मात्रामा चाहिन्छ। पोषणयुक्त बन्दा र सागपातको कमीले गर्भवती महिलामा रक्तअल्पता हुने, समय अगावै बच्चा जन्मिने वा जन्मिने बच्चाको तौल कम हुने जस्ता जटिलताहरू देखिन सक्छन्।

वृद्धवृद्धाः वृद्धवृद्धाको पाचन प्रणाली कमजोर हुने भएकाले उनीहरूलाई सजिलै पच्ने र फाइबरयुक्त ताजा तरकारी आवश्यक पर्छ। तरकारीको कमीले उनीहरूमा नसर्ने रोगहरूको प्रकोप र शारीरिक कमजोरी बढाउँछ।

६. कृषि पेसाबाट पलायन र आयातित तरकारीमा निर्भरताको जोखिम

किसानहरू निरन्तर घाटा सहेर कृषिमा टिकिरहन सक्दैनन्। बन्दाले बजार नपाउने समस्या दोहोरिइरहेमा किसानहरूले खेती गर्न छाड्नेछन्। यसको प्रत्यक्ष परिणाम भनेको गाउँपालिका तरकारीमा आत्मनिर्भर हुन छाडेर बाहिरबाट ल्याइने तरकारीमा पूर्ण रूपमा निर्भर हुनु हो।

बाहिरबाट वा सीमापारिबाट आयात गरिने तरकारीहरू लामो समयसम्म ताजा राख्न र कीराबाट जोगाउन विभिन्न प्रकारका रासायनिक विषादी र प्रिजर्भेटिभ्सको प्रयोग गरिएको हुन सक्छ। यस्ता विषादीयुक्त तरकारीको नियमित उपभोगले दीर्घकालीन रूपमा मिर्गौला रोग, कलेजोको समस्या र क्यान्सर जस्ता घातक रोगहरूको जोखिम बढाउँछ। यसका साथै, स्थानीय पुँजी बाहिरिने हुँदा गाउँपालिकाको आर्थिक अवस्था अझ कमजोर बन्दछ।

७. किसानको आम्दानी घट्दा स्वास्थ्य, शिक्षा र पोषणमा पर्ने प्रभाव

किसानको मुख्य आम्दानीको स्रोत नै उनीहरूले बिक्री गर्ने कृषि उपज हो। बन्दाको उचित मूल्य नपाउँदा किसान परिवारको बजेटमा प्रत्यक्ष गिरावट आउँछ। जब घरायसी आम्दानी घट्छ, तब परिवारले आफ्ना प्राथमिक आवश्यकताहरूमा कटौती गर्न बाध्य हुनुपर्छः

स्वास्थ्य सेवाः बिरामी पर्दा समयमै स्वास्थ्य संस्थामा गएर उपचार गराउने वा औषधी खरिद गर्ने क्षमता घट्छ, जसले गर्दा सामान्य बिरामी पनि जटिल बनेर ज्यान जाने जोखिम रहन्छ।

शिक्षाः बालबालिकाको कापी, कलम, पोसाक र विद्यालयको शुल्क तिर्न धौ–धौ पर्छ, जसले गर्दा बालबालिकाहरू बिचैमा पढाइ छाड्न (ड्रपआउट) बाध्य हुन सक्छन्।

पोषणः दैनिक भोजनमा विविधता र गुणस्तर घट्छ। महँगा तर पौष्टिक खाद्यवस्तु खरिद गर्न नसक्दा परिवारका सबै सदस्यहरू कुपोषणको सिकार बन्छन्।

स्थानीय उत्पादन, स्थानीय बजार र जनस्वास्थ्यबीचको सम्बन्ध

स्थानीय उत्पादन, स्थानीय बजार र जनस्वास्थ्य एकापसमा अन्योन्याश्रित रूपमा जोडिएका छन्। यस सम्बन्धलाई निम्न त्रि–कोणीय चक्रबाट बुझ्न सकिन्छः

स्थानीय कृषि उत्पादन

१. स्थानीय कृषि उत्पादनले स्थानीय बजारलाई ताजा र विषादीरहित तरकारी उपलब्ध गराउँछ।

२. स्थानीय बजारले किसानलाई उचित मूल्य र आम्दानी दिलाएर कृषिमा टिकाइराख्छ।

३. ताजा उत्पादनको उपभोगले जनस्वास्थ्य बलियो बनाउँछ, जसले गर्दा नागरिकको उपचार खर्च जोगिन्छ र उनीहरूको कार्यक्षमता वृद्धि भई पुनः स्थानीय अर्थतन्त्र र उत्पादनमा सकारात्मक योगदान पुग्छ।

९. गाउँपालिकाले लिन सक्ने व्यावहारिक र दीर्घकालीन उपायहरू

आमाछोदिङमो गाउँपालिकाले किसानको बन्दा तथा अन्य कृषि उपजको बजार सुनिश्चित गर्न र जनस्वास्थ्यको रक्षा गर्न तत्काल निम्न व्यावहारिक कदमहरू चाल्नु आवश्यक छः

कार्यान्वयन गर्ने व्यावहारिक कदमहरू

१ संकलन केन्द्र र शीतगृह (Cold Storage) प्रमुख उत्पादन क्षेत्रहरूमा ससाना संकलन केन्द्रहरू र तरकारीलाई केही दिन सुरक्षित राख्न शीतगृहको स्थापना गर्ने।

२ स्थानीय हाटबजार गाउँपालिकाका मुख्य–मुख्य वडा वा क्षेत्रहरूमा साताको एक वा दुई दिन स्थानीय हाटबजार सञ्चालन गरी प्रत्यक्ष बिक्रीको व्यवस्था मिलाउने।

३ संस्थागत खपत (Institutional Use) गाउँपालिका भित्र सञ्चालित दिवा खाजा कार्यक्रम (विद्यालयहरू), अस्पताल, स्वास्थ्य चौकी र सरकारी निकायका क्यान्टीनहरूमा अनिवार्य रूपमा स्थानीय उत्पादन नै खरिद गर्ने नीति लागू गर्ने ।

४ प्रशोधन र मूल्य अभिवृद्धि बन्दा धेरै फलेको समयमा खेर जान नदिन किसानहरूलाई गुन्द्रुक, अचार, वा सुकाएर राख्ने (ड्राइङ) सम्बन्धी साना प्रशोधन तालिम र औजार उपलब्ध गराउने ।

५ बजार पहुँच र ढुवानी अनुदान ठूला सहरी बजारहरू (काठमाडौँ, त्रिशुली) का व्यापारीहरूसँग समन्वय गरी स्थानीय सहकारीमार्फत बजारीकरण गर्ने र तरकारी ढुवानीमा निश्चित प्रतिशत अनुदानको व्यवस्था गर्ने ।

६ न्यूनतम समर्थन मूल्य किसानलाई घाटा नहुने गरी बन्दाको न्यूनतम समर्थन मूल्य तोक्ने र बजारमा सो मूल्य नपाएमा पालिका वा सहकारीमार्फत खरिद गर्ने व्यवस्था मिलाउने ।

१०. सरोकारवाला निकायहरूको भूमिका

सङ्कट समाधानका लागि केवल गाउँपालिकाको प्रयास मात्र पर्याप्त हुँदैन। सबै सरोकारवालाहरूले आ–आफ्नो ठाउँबाट जिम्मेवारी निर्वाह गर्नु पर्दछः

गाउँपालिका (स्थानीय सरकार) : नीति निर्माण, बजेट विनियोजन, पूर्वाधार विकास (संकलन केन्द्र, कृषि सडक), न्यूनतम समर्थन मूल्य तोक्ने र बजार अनुगमन गर्ने ।

किसान समूह तथा सहकारीः किसानहरूलाई संगठित गर्ने, एकैपटक धेरै उत्पादन नगरी बजारको माग अनुसार पालैपालो खेती गराउने (क्रप क्यालेन्डर), र उत्पादित बन्दाको संयुक्त बजारीकरण गर्ने।

निजी क्षेत्र (व्यापारी तथा व्यवसायी)ः स्थानीय किसानसँग प्रत्यक्ष सम्पर्क गरी बिचौलिया बिना उचित मूल्यमा तरकारी खरिद गर्ने र सहरी बजारसम्म पु¥याउने।

प्रदेश र सङ्घीय सरकारः कृषि प्राविधिक सहयोग, कृषि बीमाको पहुँच, ठूला प्रशोधन उद्योग स्थापनामा अनुदान र प्रादेशिक कृषि बजारहरूसँग आमाछोदिङ्मोका किसानलाई जोड्ने।

निष्कर्ष

आमाछोदिङ्मो गाउँपालिकामा किसानले उत्पादन गरेको बन्दाले बजार नपाउनु केवल एउटा मौसमी तरकारी बिक्री नभएको साधारण समस्या मात्र होइन । यसले किसानको जीविकोपार्जनमा धक्का पु¥याउनुका साथै युवा पलायन, स्थानीय अर्थतन्त्रको क्षय, खाद्य सुरक्षाको सङ्कट र अन्ततः आम नागरिकको जनस्वास्थ्यमा गम्भीर असर पार्ने दीर्घकालीन जोखिम बोकेको छ ।

ताजा र पोषणयुक्त स्थानीय तरकारीको अभावमा नागरिकको स्वास्थ्य बिग्रनु र त्यसको उपचारमा थप पुँजी खर्च हुनु गाउँपालिकाको समग्र विकासका लागिसमेत ठूलो चुनौती हो। त्यसैले, किसानको उत्पादनको उचित मूल्य र बजार सुनिश्चित गर्नु केवल कृषि क्षेत्रको विषय मात्र नभई स्थानीय अर्थतन्त्र, खाद्य तथा पोषण सुरक्षा र जनस्वास्थ्यसँग प्रत्यक्ष जोडिएको अत्यन्त संवेदनशील विषय हो ।

स्थानीय सरकार, सहकारी, किसान र निजी क्षेत्रले हातेमालो गर्दै उत्पादनदेखि उपभोगसम्मको चक्रलाई व्यवस्थित बनाउनु आजको प्रमुख आवश्यकता हो। किसानको पसिनाको मूल्य जोगिए मात्र आमाछोदिङ्मो आत्मनिर्भर, स्वस्थ र समृद्ध बन्न सक्नेछ ।

लेखक आमाछोदिङमो गाउँपालिका स्वास्थ्य शाखा प्रमुख हुन् ।